Việc tiếp tục hoàn thiện Luật Bảo vệ môi trường có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần kiến tạo nền tảng pháp lý đồng bộ, hiện đại, vừa bảo vệ môi trường sống, vừa khơi thông nguồn lực cho phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, hướng tới một Việt Nam thịnh vượng, an toàn và bền vững.
Bảo vệ môi trường là bảo vệ nền tảng phát triển của đất nước
Phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường là hai yêu cầu không thể tách rời. Một nền kinh tế có thể đạt tốc độ tăng trưởng cao nhưng phải đánh đổi bằng ô nhiễm không khí, suy thoái nguồn nước, cạn kiệt tài nguyên và tổn hại sức khỏe nhân dân thì sự tăng trưởng ấy không thể coi là bền vững.
Thực tiễn cho thấy, ô nhiễm môi trường đang tác động tiêu cực đến đời sống xã hội. Tình trạng ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn, ô nhiễm nguồn nước tại một số lưu vực sông, chất thải từ các khu công nghiệp, làng nghề và hoạt động sinh hoạt đang đặt ra những thách thức lớn đối với công tác quản lý nhà nước về môi trường. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, thời tiết cực đoan và các thách thức an ninh phi truyền thống ngày càng gia tăng, môi trường không chỉ là vấn đề sinh thái mà còn liên quan trực tiếp đến an ninh con người, an ninh nguồn nước, an ninh lương thực, an ninh kinh tế và an ninh quốc gia. Hoàn thiện pháp luật bảo vệ môi trường phải được nhìn nhận như một nhiệm vụ chiến lược trong quá trình hoàn thiện thể chế phát triển đất nước.
Dự thảo Luật Bảo vệ môi trường ngày 16/9/2026 tiếp tục thể hiện cách tiếp cận toàn diện đối với hoạt động bảo vệ môi trường, từ phòng ngừa, kiểm soát ô nhiễm, quản lý chất thải đến phục hồi môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu và huy động nguồn lực xã hội.
Điều 4 về nguyên tắc bảo vệ môi trường xác lập cơ sở pháp lý để gắn bảo vệ môi trường với phát triển kinh tế – xã hội, đề cao trách nhiệm của các chủ thể và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Đây là định hướng quan trọng, thể hiện sự chuyển biến trong tư duy quản lý: bảo vệ môi trường không phải là hoạt động đi sau để khắc phục hậu quả của phát triển, mà phải được tích hợp ngay từ quá trình hoạch định chính sách, quy hoạch, đầu tư, sản xuất và tiêu dùng.
Phát triển xanh không phải là lựa chọn mang tính khuyến khích đơn thuần, mà đang trở thành yêu cầu khách quan đối với năng lực cạnh tranh và sự phát triển lâu dài của nền kinh tế Việt Nam.
Đại tá, PGS, TS Nguyễn Trung Kiên – Đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại.
Phòng ngừa ô nhiễm từ sớm, từ xa, bảo vệ sức khỏe nhân dân
Một trong những giá trị quan trọng của Luật Bảo vệ môi trường là thiết lập các công cụ pháp lý nhằm phòng ngừa nguy cơ ô nhiễm ngay từ đầu, thay vì chỉ tập trung xử lý hậu quả khi ô nhiễm đã xảy ra. Luật đã xác lập hệ thống các hành vi bị nghiêm cấm, trách nhiệm bảo vệ các thành phần môi trường, cơ chế đánh giá tác động môi trường, kiểm soát nguồn thải và xử lý vi phạm. Đây là những công cụ quan trọng để chủ động ngăn chặn các nguy cơ gây ô nhiễm, bảo vệ sức khỏe nhân dân và sự an toàn của hệ sinh thái.
Trong điều kiện hiện nay, khi các hành vi vi phạm môi trường có thể được thực hiện bằng những phương thức ngày càng tinh vi, việc hoàn thiện pháp luật cần gắn với tăng cường năng lực giám sát, phát hiện và xử lý vi phạm. Không thể để xảy ra tình trạng doanh nghiệp chấp nhận nộp phạt vì chi phí vi phạm thấp hơn chi phí đầu tư hệ thống xử lý chất thải. Càng không thể để lợi ích kinh tế của một số tổ chức, cá nhân trở thành gánh nặng môi trường mà toàn xã hội phải gánh chịu.
Đối với bảo vệ nguồn nước, yêu cầu quan trọng là quản lý chất lượng nguồn nước gắn với sức chịu tải thực tế của từng lưu vực sông, kiểm soát các nguồn thải và ngăn ngừa nguy cơ ô nhiễm ngay từ đầu. Một cơ sở sản xuất có nước thải đạt quy chuẩn chưa đồng nghĩa với việc hoạt động xả thải đó không gây thêm áp lực đối với dòng sông đã bị ô nhiễm nghiêm trọng. Đối với môi trường không khí, Luật yêu cầu chủ động kiểm soát các nguồn phát thải, tăng cường quan trắc, cảnh báo ô nhiễm và triển khai những biện pháp bảo vệ sức khỏe cộng đồng, nhất là tại các đô thị đông dân cư. Đặc biệt, bảo vệ môi trường phải được thực hiện theo phương châm phòng ngừa là chính, kiểm soát từ nguồn phát sinh, phát hiện sớm nguy cơ và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm.
Bảo vệ môi trường, xét đến cùng, chính là bảo vệ quyền được sống trong môi trường trong lành của mỗi người dân. Đây không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là thước đo trách nhiệm của Nhà nước đối với nhân dân và các thế hệ tương lai.
Cải cách thủ tục hành chính, tạo động lực cho doanh nghiệp phát triển xanh
Bảo vệ môi trường và cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh không phải là hai mục tiêu đối lập. Một hệ thống pháp luật hiện đại phải đồng thời bảo đảm yêu cầu kiểm soát ô nhiễm nghiêm ngặt và tạo điều kiện thuận lợi cho những hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh tuân thủ pháp luật.
Một nội dung đáng chú ý của dự thảo là cách tiếp cận quản lý dự án đầu tư theo mức độ rủi ro môi trường. Điều 28 quy định tiêu chí về môi trường để phân loại dự án đầu tư, căn cứ vào loại hình, quy mô, công suất, lượng chất thải và các yếu tố nhạy cảm về môi trường. Cách tiếp cận này tạo cơ sở để tập trung nguồn lực quản lý đối với các dự án có nguy cơ ô nhiễm cao, đồng thời áp dụng yêu cầu phù hợp đối với những dự án ít tác động đến môi trường. Việc đánh giá tác động môi trường cần được thực hiện thực chất, có khả năng nhận diện, dự báo nguy cơ và đề xuất biện pháp phòng ngừa, thay vì trở thành một thủ tục mang tính hình thức.
Cùng với đó, các quy định về giấy phép môi trường, đăng ký môi trường và trách nhiệm của chủ dự án đầu tư tạo cơ sở để nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, đồng thời từng bước cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực môi trường. Luật yêu cầu thực hiện nhất quán nguyên tắc: những thông tin cơ quan nhà nước đã có thì không yêu cầu doanh nghiệp cung cấp lại; những dự án có nguy cơ môi trường thấp được áp dụng thủ tục tương xứng; những dự án có nguy cơ cao phải được kiểm soát chặt chẽ. Cải cách thủ tục hành chính phải đi đôi với nâng cao hiệu lực hậu kiểm. Giảm thủ tục không có nghĩa là giảm trách nhiệm bảo vệ môi trường, mà là chuyển từ quản lý nặng về hồ sơ sang quản lý dựa trên kết quả thực tế.
Một doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch, sử dụng tiết kiệm tài nguyên, tuân thủ nghiêm các quy chuẩn môi trường phải được tạo điều kiện phát triển. Ngược lại, doanh nghiệp cố tình vi phạm, gian dối trong quan trắc hoặc gây ô nhiễm nghiêm trọng phải bị xử lý nghiêm minh. Đó cũng chính là cách tạo lập môi trường cạnh tranh công bằng, khuyến khích những doanh nghiệp phát triển có trách nhiệm, đồng thời nâng cao chất lượng và sức cạnh tranh của nền kinh tế.
Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, chuyển đổi xanh và phát triển thị trường carbon
Một nền kinh tế xanh không chỉ được đánh giá bằng việc giảm ô nhiễm, mà còn bằng khả năng sử dụng hiệu quả tài nguyên, tiết kiệm năng lượng, tái chế, tái sử dụng và giảm thiểu chất thải. Trong mô hình kinh tế truyền thống, nguyên liệu được khai thác, đưa vào sản xuất, tiêu dùng rồi thải bỏ. Mô hình này làm gia tăng áp lực lên tài nguyên thiên nhiên và môi trường. Ngược lại, kinh tế tuần hoàn hướng tới việc kéo dài vòng đời sản phẩm, thu hồi nguyên liệu, tái chế chất thải và giảm phụ thuộc vào tài nguyên khai thác mới.
Luật Bảo vệ môi trường đã thiết lập cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), theo đó trách nhiệm của doanh nghiệp không kết thúc khi sản phẩm được bán ra thị trường, mà còn gắn với việc thu hồi, tái chế sản phẩm, bao bì sau tiêu dùng. Đây là cơ chế quan trọng nhằm thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới thiết kế sản phẩm, sử dụng vật liệu thân thiện với môi trường và phát triển công nghiệp tái chế. Đồng thời, các quy định về phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn, thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải và trách nhiệm của hộ gia đình, cá nhân tạo nền tảng để thay đổi phương thức quản lý rác thải theo hướng văn minh, hiện đại. Tuy nhiên, phân loại rác tại nguồn chỉ có thể thành công khi được tổ chức đồng bộ với hạ tầng thu gom, vận chuyển và xử lý. Không thể yêu cầu người dân phân loại rác nhưng sau đó đơn vị thu gom lại trộn lẫn vào nhau.
Cùng với kinh tế tuần hoàn, việc phát triển thị trường carbon là một trong những định hướng đáng chú ý của pháp luật bảo vệ môi trường. Điều 139 quy định về tổ chức và phát triển thị trường carbon, tạo cơ sở pháp lý để từng bước hình thành cơ chế giao dịch hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon. Thị trường carbon, nếu được vận hành minh bạch, hiệu quả, sẽ trở thành công cụ kinh tế quan trọng thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư công nghệ giảm phát thải, nâng cao hiệu suất sử dụng năng lượng và phát triển những ngành sản xuất ít phát thải.
Đặc biệt, sự phát triển của khoa học, công nghệ và chuyển đổi số đang mở ra những phương thức mới trong quản lý môi trường. Hệ thống quan trắc tự động, cảm biến thông minh, dữ liệu vệ tinh và công nghệ phân tích dữ liệu có thể giúp cơ quan quản lý phát hiện sớm nguy cơ ô nhiễm, xác định nguồn phát thải và giám sát chất lượng môi trường theo thời gian thực. Có thể khẳng định, chuyển đổi xanh không chỉ là trách nhiệm bảo vệ môi trường, mà còn mở ra không gian phát triển mới cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, kinh tế số và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Bảo vệ môi trường gắn với bảo đảm an ninh quốc gia và trách nhiệm xã hội
Bảo vệ môi trường có mối quan hệ mật thiết với an ninh quốc gia: ô nhiễm nguồn nước có thể đe dọa an ninh nguồn nước; suy thoái đất đai có thể ảnh hưởng đến an ninh lương thực; các sự cố môi trường nghiêm trọng có thể gây thiệt hại lớn về kinh tế, sức khỏe cộng đồng, làm phát sinh những vấn đề phức tạp về an ninh, trật tự. Ví như vụ việc Công ty Formosa Hà Tĩnh xả thải ra môi trường năm 2016 tác động lớn đến môi trường biển và gây ra nhiều phức tạp về an ninh, trật tự. Trong điều kiện hội nhập quốc tế sâu rộng, cần chủ động phòng ngừa nguy cơ lợi dụng hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu phế liệu và xử lý chất thải để thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật về môi trường. Do đó, bảo vệ môi trường phải được đặt trong tổng thể nhiệm vụ phát triển kinh tế – xã hội gắn với bảo đảm quốc phòng, an ninh.
Một nội dung quan trọng khác là cơ chế xác định trách nhiệm và bồi thường thiệt hại do ô nhiễm, suy thoái môi trường. Luật đã quy định trách nhiệm của các chủ thể gây ô nhiễm, cơ chế xác định thiệt hại và giải quyết yêu cầu bồi thường, qua đó góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người bị thiệt hại. Nguyên tắc cần được thực hiện nhất quán là tổ chức, cá nhân gây ô nhiễm phải có trách nhiệm khắc phục, phục hồi môi trường và bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật. Không thể để doanh nghiệp hưởng lợi từ hoạt động gây ô nhiễm, trong khi Nhà nước và nhân dân phải sử dụng nguồn lực để khắc phục hậu quả.
Cùng với đó, công tác thanh tra, kiểm tra phải được tổ chức có trọng tâm, trọng điểm, dựa trên mức độ rủi ro và dấu hiệu vi phạm; đồng thời tránh gây phiền hà, chồng chéo, cản trở hoạt động bình thường của doanh nghiệp chấp hành tốt pháp luật. Cần phát huy vai trò giám sát của nhân dân, các tổ chức xã hội và cơ quan báo chí trong việc phát hiện, phản ánh những hành vi gây ô nhiễm môi trường. Bảo vệ môi trường chỉ thực sự hiệu quả khi trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước, chính quyền địa phương, doanh nghiệp và người dân được xác định rõ ràng, gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình.
Luật quản lý ô nhiễm nghiêm ngặt và đồng thời tạo điều kiện cho sản xuất, kinh doanh. Ảnh: Trung Nguyên.
Kiến tạo thể chế cho một Việt Nam xanh và phát triển bền vững
Nhìn tổng thể, các quy định trong dự thảo văn bản hợp nhất Luật Bảo vệ môi trường đã hình thành khuôn khổ pháp lý tương đối toàn diện, kết hợp giữa công cụ hành chính, công cụ kinh tế, khoa học, công nghệ và trách nhiệm xã hội trong bảo vệ môi trường. Việc tiếp tục hoàn thiện Luật là hết sức cần thiết nhằm đáp ứng những yêu cầu mới của quá trình phát triển đất nước, nhất là trong bối cảnh chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và các thách thức an ninh phi truyền thống ngày càng gia tăng.
Quan trọng hơn, cần chuyển mạnh tư duy từ bảo vệ môi trường như một chi phí bắt buộc sang bảo vệ môi trường như một khoản đầu tư cho tương lai, một yếu tố nâng cao năng suất, chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia. Một quốc gia phát triển không chỉ được đo bằng quy mô GDP, tốc độ tăng trưởng hay số lượng các công trình hiện đại, mà còn phải được đánh giá bằng chất lượng không khí, nguồn nước, sức khỏe nhân dân và khả năng gìn giữ tài nguyên thiên nhiên cho các thế hệ mai sau. Phát triển xanh không có nghĩa là hy sinh tăng trưởng kinh tế, mà là lựa chọn một phương thức tăng trưởng chất lượng hơn, hiệu quả hơn và bền vững hơn.
Chính vì vậy, hoàn thiện Luật Bảo vệ môi trường không chỉ là yêu cầu nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, mà còn là bước đi quan trọng trong kiến tạo thể chế phát triển đất nước. Bảo vệ môi trường hôm nay chính là bảo vệ sức khỏe nhân dân, bảo vệ nguồn lực quốc gia, bảo vệ thành quả phát triển và kiến tạo tương lai cho các thế hệ mai sau, hướng tới một Việt Nam xanh, an toàn, thịnh vượng và phát triển bền vững, thực hiện đúng cam kết của Việt Nam tại Hội nghị COP26.
Đại tá, PGS, TS Nguyễn Trung Kiên – Đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại
Nguồn: Bộ NN&MT
